(nieistniejący)

Pierwszy kościół
Pierwotnie kościół składał się z kwadratowej nawy i prostokątnego prezbiterium. Pierwsza przebudowa miała miejsce w połowie XV wieku. Wtedy budowla otrzymała wieżę zwieńczoną baniastym hełmem, na szczycie którego umieszczono chorągiewkę i zegar. Widoczna w promieniu pięciu mil wieża stanowiła najwyższy punkt ówczesnego Lublina. Wygląd kościoła z tego okresu został utrwalony na polichromii znajdującej się w Kamienicy Lubomelskich przy Rynku 8.

Wnętrze było bogato wyposażone. W ołtarzu głównym znajdował się obraz patrona kościoła Św. Michała oraz płótno przedstawiające Sen Leszka Czarnego, poza tym liczne ołtarze. W kaplicy Chrystusa Ukrzyżowanego znajdował się Krucyfiks Trybunalski. Niektóre kaplice były dodatkowo zdobione malowidłami ściennymi. Inwentarze oprócz obrazów i ołtarzy wymieniają brązową chrzcielnicę z XIII wieku, rzeźbioną grupę Ukrzyżowania umieszczoną na belce w łuku tęczowym, rzeźbione stalle, ławki i konfesjonały oraz dwa żyrandole i srebrną lampę. W posadzce i na ścianach znajdowało się wiele nagrobków Lublinian, mieszczan i duchownych, między innymi rajcy lubelskiego Erazma Lubomelskiego herbu Zadora.

Kościół prowadził działalność charytatywną prowadząc trzy szpitale. Funkcjonowała przy nim również szkoła parafialna kształcąca między innymi organmistrzów.

Przebudowy i remonty
Pożary spowodowały, że kościół wielokrotnie ulegał przebudowom i naprawom. W 1653 roku spłonęła wieża kościelna, którą odrestaurowano z fundacji mieszczan lubelskich. Wtedy też przelano wszystkie znajdujące się w niej dzwony. Kolejne naprawy miały miejsce w 1741 r., 1769 r. (kiedy burza strąciła krzyż z wieży kościelnej) i 1771 roku. Jednak remonty, tylko częściowe, nie były w stanie zapobiec postępującej ruinie kościoła. Braki funduszy i klęski w drugiej połowie XVIII wieku spowodowały trudności w utrzymaniu budowli w odpowiednim stanie. W 1780 roku postanowiono przetopić mniej potrzebne srebra a pozyskane fundusze przeznaczyć na niezbędne naprawy. Niestety pozyskane w ten sposób środki okazały się niewystarczające.

Ustanowienie katedry i rozbiórka fary
Kolejne lata pierwszej połowy XVIII wieku były okresem postępującej ruiny. Plany remontu kościoła zbiegły się z utratą niepodległości przez Polskę. Mimo potrzeb własnych, na rzecz kraju oddano 42 sztuki naczyń liturgicznych. Do ostatecznego upadku przyczyniła się bulla papieża Piusa VII powołująca do życia w 1805 roku diecezję lubelską, uroczyste ogłoszenie miało miejsce w 1807 roku w kolegiacie Św. Michała, jednak katedrą ustanowiono kościół pojeziucki Św. Jana. Kolegiata została kościołem parafialnym zwanym potocznie farą lub starą farą.

Ukończenie remontu katedry i uroczyste przenosiny miały miejsce 26 sierpnia 1832 roku. Wtedy też przeniesiono nabożeństwa parafialne oraz Krucyfiks Trybunalski i inne elementy wyposażenia: obrazy, ołtarze, dzwony, cenniejsze przedmioty ze skarbca kolegiackiego. Działania te spotkały się z ostrym sprzeciwem mieszkańców Lublina, czego wynikiem było w 1839 roku zarządzenie wydane przez Gubernatora Cywilnego Guberni Lubelskiej zakazujące wynoszenia sprzętów kolegiackich.

Podjęty w 1841 roku projekt rozebrania świątyni i zbudowania jej na nowo nie doszedł do skutku z powodu braku funduszy. Kiedy kilka lat później zaczęła walić się wieża, władze zaczęły domagać się natychmiastowego remontu. Ponownie z braku pieniędzy projekt upadł. W tym czasie znacznie uszkodzone były: część dachu nad nawą, prezbiterium i zakrystia.

W zaistniałej sytuacji magistrat wraz z dozorem kościelnym zawarł na przełomie lutego i marca 1846 roku umowę na rozebranie kościoła. Rozbiórki miał dokonać majster ciesielski Jan Woźniakowski. Według umowy, której tekst przechowywany jest w Archiwum Lubelskim pośród akt miasta Lublina, Jan Woźniakowski w zamian za materiały pozyskane z rozbiórki miał rozebrać kościół i uprzątnąć plac. Pozostałe w kościele wyposażenie zostało tymczasowo złożone w klasztorze oo. dominikanów. Rozbiórka trwała do 1855 roku, ostatecznego uprzątnięcia placu dokonano na koszt magistratu lubelskiego, zasypując krypty kościelne. W 1857 roku zarządzono na wniosek inżyniera Feliksa Bieczyńskiego, propagatora terenów zielonych w mieście, utworzenie skweru z wybrukowanym chodnikiem i trawą.

Sprzęty stanowiące wyposażenie kościoła rozdano diecezjalnym kościołom. Najwięcej z wyposażenia przekazano katedrze. Oprócz wspomnianego Krzyża Trybunalskiego, trafiła tam chrzcielnica, epitafium Sebastiana Klonowica, ołtarz ufundowany przez Sapiehę, obrazy, księgi rękopiśmienne i metryki. Do Pałacu Biskupiego przeniesiono figurę Chrystusa Ukrzyżowanego.

Opis ogólny

Historie obu dzwonów obfitują w ciekawe szczegóły. Kilka z nich podaje w książce poświęconej lubelskiej archikatedrze ksiądz Ludwik Zalewski. W roku 1873 zauważono, że “dzwon Św. Rafała średni na Wieży Trynitarskiej (...) mający tak piękny i donośny głos, obecnie tylko klekoce”. Było to skutkiem pęknięcia. W jesieni tegoż roku dzwon zdjęto z wieży. Ważył 2270 funtów. Na placu wykonano piec i odbyła się uroczystość przelania dzwonu. Dokonała go firma Zwolińskiego z Warszawy. Kształt, przedstawienie na plakietce i łaciński napis skopiowano, dodając jedynie informację: “Lał Zwoliński z Warszawy r. 1873”.

Drugi z dzwonów - Gabriel również został przelany. Otrzymał wtedy imiona Ludwik Mikołaj.
Pierwotnie odlany w 1770 roku w pracowni Karola Gotfryda Antoniego Gedarisa, z nieznanej fundacji. Znajdował się w Wieży Trynitarskiej do 10 VII 1915 roku kiedy dekretem Gubernatora Rosyjskiego w Lublinie Stieligowa został wywieziony w głąb Rosji gdzie znalazł się w monastyrze w Gudowie. Na wieżę powrócił w 1922 roku rewindykowany na mocy traktatu w Rydze. Na korpusie przedstawienia umieszczone są przedstawienia figuralne Św. Mikołaj i Św. Ludwik. Między fryzami umieszczona jest inskrypcja w języku łacińskim, w koronie sfinksy.


 Pozostałości kościoła
Materiał budulcowy z rozebranego kościoła był różnorodnie zagospodarowany. Część materiałów posłużyła do budowy domku przy wejściu do Ogrodu Saskiego, gruz został "spuszczony” po skarpie nad ulicą Podwale oraz posłużył do utwardzenia trasy Lublin - Ciecierzyn. Posadzka została zdemontowana i ułożona w pod kolumnadą katedralną. Prochy z cmentarza kolegiackiego zostały przeniesione na cmentarz przy ul. Lipowej.

Takiemi są dzieje nieistniejącego już kościoła Świętego Michała w Lublinie. Dziwnie zależnemi były one od dziejów starej społeczności tego miasta. Gdy odradzać się zaczęła ta społeczność, pojawił się kościół Św. Michała, gdy rozkwitała wzrastał, gdy upadać zaczęła i on chylił się ku upadkowi, a gdy zmieniła się nie do poznania i on zamienił się w gruzy i znikł pośród murów Lublina - podsumowuje dzieje kolegiaty Św. Michała cytowany już ks. Wadowski.

Ważniejsze badania
1936-1938 - pierwsze odsłonięcie fundamentów - J. E. Dudkiewicz
1977-1979 - pierwsze badania wykopaliskowe reliktów kościoła - A. Hunicz
1984-1985 - odsłonięcie i zabezpieczenie fundamentów kaplic
1991 - odsłonięcie fragmentu kruchty, wieży i fragmentu filarów