Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie
Teatr imienia Juliusza Osterwy jest jedynym w Lublinie teatrem dramatycznym i repertuarowym (patrz <<). Ma on swoją bogatą historię - od uroczystego otwarcia w 1886 roku wielokrotnie zmieniał nazwę, kierownictwo, zespół aktorski. Niezmienna pozostaje tylko jego siedziba – budynek przy ulicy Narutowicza (słuchaj  ). Dzieje lubelskiego teatru można podzielić na kilka okresów, w każdym z nich dokonywały się zmiany zespołów, systemu organizacji pracy, mecenatu i języka artystycznego.
Teatr Wielki w Lublinie (1884-1921)
W latach 1884-86 przy ulicy Namiestnikowskiej (dziś Narutowicza) powstał nowy, reprezentacyjny gmach teatralny, zwany Teatrem Wielkim (obecnie jest siedzibą Teatru im. Osterwy). Otwarty 6 II 1886 roku Teatr Wielki (taka nazwa obowiązywała do 1921 roku) powstał z inicjatywy „Spółki Cywilnej Teatr Lubelski”, zawiązanej przez lubelskich przemysłowców i ziemian (m. in. z rodzin Fricków i browarników Vetterów) (czytaj więcej <<). Teatr wybudowano przy ulicy Namiestnikowskiej (dziś Narutowicza), według projektu Karola Kozłowskiego. Był to nareszcie reprezentacyjny, elegancki i na tamte czasy bardzo nowoczesny budynek teatralny. Z okazałego westibulu osobne korytarze prowadziły na parter i trzy piętra widowni, która mogła zmieścić 671 widzów. Uwagę zwracały dekoracje wnętrz: loże ozdobiono sztukateriami, na ścianach umieszczono medaliony z postaciami i godłami sztuk pięknych, kurtyna przedstawiała widok na Bramę Krakowską. Oświetlenie zapewniał żyrandol gazowy o czterdziestu płomieniach. Pomiędzy sceną i widownią umieszczony był kanał dla orkiestry. Gmach przy ulicy Namiestnikowskiej miał swoje lepsze i gorsze lata, przechodził remonty i modernizacje (m. in. w latach 1896, 1921). Bywało i tak, że z powodu złego stanu technicznego i niskiej frekwencji jego działalność była zawieszana, tak jak w 1890 roku, kiedy prasa lubelska donosiła: Teatr nasz stoi pustką, narażając na straty spółkę, która złożyła na jego wybudowania znaczne fundusze...[1]. Natomiast sposób organizacji życia teatralnego pozostał taki, jak dotychczas – opierał się na zespołach wędrownych, tzw. towarzystwach (inaczej trupach) teatralnych. "Spółka Cywilna" na sezon zimowy (od września do marca) dzierżawiła teatr dyrektorom towarzystw teatralnych, którzy na ten czas utrzymywali stałe zespoły. Od końca XIX wieku lubelskim teatrem kierowali: Felicjan Feliński, Henryk Morozowicz, Julian Myszkowski, Edmund Rygier, Henryk Halicki i Jerzy Siekierzyński. W okresie wzrastającej popularności dramaturgii modernistycznej wystawiano tu sztuki: Henrika Ibsena, Gerharta Hauptmanna, Stanisława Wyspiańskiego Adolfa Nowaczyńskiego, Tadeusza Rittnera, Stanisława Przybyszewskiego. Gościnne występy miały w Lublinie aktorskie sławy: Gabriela Zapolska (grająca m. in. we własnych sztukach), Wincenty Rapacki, Bolesław Leszczyński, Karol Adwentowicz, Józef Kotarbiński, Aleksander Zelwerowicz.
Teatr Miejski w Lublinie (1921-1933)
W 1921 roku teatr zmienia nazwę i właściciela – odtąd jako Teatr Miejski staje się własnością Zarządu Miasta. Do wybuchu II wojny światowej teatrem kierują: Józef Grodnicki, Stanisława Wysocka i Ryszard Wasilewski, Henryk i Leonia Barwińska, Stanisław Bryliński, Eugeniusz Dziewulski, oraz – po sześcioletniej przerwie – Janusz Strachocki. W Teatrze Miejskim grały gwiazdy tej miary co: Ludwik Solski, Stefan Jaracz, Juliusz Osterwa. Do historii teatru polskiego przeszedł jednak sezon 1926-27, kiedy pod wspólną dyrekcją Stanisławy Wysockiej i Ryszarda Wasilewskiego wystawiono m. in.: „Dziady” Adama Mickiewicza, „Balladynę” Juliusza Słowackiego (po raz pierwszy w Lublinie!), „Sen nocy letniej” Szekspira, „Elektrę” Hugo von Hofmannsthala. Był to sezon, w którym można było w Lublinie podziwiać kreacje sław – obok Wysockiej także i Ireny Solskiej.
Występy gościnne Teatru Wołyńskiego z Łucka (1933-1939)
Od 1930 roku Teatr Miejski borykał się z problemami: brakowało stabilizacji finansowej, wciąż zmieniało się kierownictwo i skład zespołów. W 1933 roku miasto rezygnuje z prób utrzymania własnego zespołu teatralnego, użyczając gmach Teatrowi Wołyńskiemu z Łucka, który do 1939 roku zapewniać będzie lubelskiej publiczności stałą teatralną rozrywkę. Kierowany przez Aleksandra Rodziewicza Teatr Wołyński był teatrem objazdowym, zorganizowany na wzór słynnej Reduty Juliusza Osterwy. Liczący około 20 osób zespół regularnie występował w miastach i miasteczkach Wołynia i Lubelszczyzny (w samym Lublinie dwa-cztery razy w miesiącu), równocześnie przygotowując dwie premiery miesięcznie! Podejmował próby ambitniejszych realizacji („Otello” Szekspira, sztuki Gabrieli Zapolskiej, Georga B. Shawa), jednak prowincjonalna publiczność zdecydowanie wolała oglądać komedie. O sposobie działania teatru dyrektor opowiadał w lubelskiej prasie: Mamy swoje wagony, mieszkamy w nich i prowadzimy iście cygański tryb życia. W prowincjonalnych miasteczkach grywamy nieraz na scenach, gdzie temperatura dochodzi do –12 stopni, a publiczność siedzi na widowni w futrach, paltach i okrywa się kocami[2].
Wojenne losy lubelskiego teatru
Ostatnimi premierami lubelskiego Teatru Miejskiego, już po rozpoczęciu II wojny światowej, w październiku 1939 roku, były dwie komedie: „Majster i czeladnik” Józefa Korzeniowskiego i „Lekkomyślna siostra” Włodzimierza Perzyńskiego. Swoje ostatnie role zagrał w nich wielki aktor scen polskich – Stefan Jaracz (czytaj więcej <<). Pod koniec roku teatr został przejety przez Niemców. Do marca 1941 roku występowały tu niemieckie teatry frontowe, a premiera „Intrygi i miłości” Schillera zainaugurowała działalność stałego niemieckiego Stadttheater (Teatru Miejskiego)[3].
Teatr lubelski – pierwszy powojenny teatr (1944-1949)
To właśnie na scenie lubelskiego Teatru Miejskiego rozpoczęła się powojenna historia polskiego teatru – od pierwszych po wojnie premier teatralnych. Były to: „Śluby panieńskie” Aleksandra Fredry (29 lipca 1944) wystawione przez Teatr I Armii Wojska Polskiego pod kierownictwem Władysława Krasnowieckiego; i „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej (12 sierpnia) w reżyserii Ireny Ładosiówny w Teatrze Zrzeszenia Aktorskiego pod dyrekcją Józefa Klejera. 29 listopada 1944 roku odbyła się premiera „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego, przygotowanego przez połączone siły obu zespołów. Reżyserował Jacek Woszczerowicz, grali m. in.: Jan Kreczmar, Jan Świderski, Ryszarda Hanin, i sam Woszczerowicz. Po tych pierwszych miesiącach odbudowy, kiedy w Lublinie pojawiła się ocalała z wojennej zawieruchy elita teatralna (gośćmi zespołu byli m. in. Stefan Jaracz, Juliusz Osterwa, Aleksander Zelwerowicz) – rozpoczęła się regularna, codzienna działalność. Teatr Wojska Polskiego odjechał wraz z armią na zachód, w Lublinie natomiast pozostał stały zespół, który wznowił działalność Teatru Miejskiego. Pierwszym po wojnie dyrektorem stałej sceny lubelskiej był Antoni Różycki, funkcję kierownika artystycznego pełnił Karol Borowski (lata: 1945-47). Od 1947 do 1952 roku teatrem kierował Maksymilian Chmielarczyk, głównym reżyserem był Czesław Strzelecki, natomiast kierownikiem literackim została Maria Bechczyc-Rudnicka (redaktorka „Kameny”, pisarka, krytyk teatralny). Był to początek niezwykłej, aktywnej, wieloletniej (trwającej aż do śmierci w 1982) przyjaźni z teatrem im. Osterwy (pani Maria była kierownikiem literackim do 1964 roku, później współpracowała z teatrem jako krytyk, działacz i organizator).
Lubelska Szkoła Dramatyczna
Od 1945 do 1950 roku przy Teatrze Miejskim w Lublinie działała prowadzona przez Eleonorę Frenkiel - Ossowską szkoła aktorska, gdzie pierwsze kroki stawiało kilku wybitnych aktorów, m. in. Wiesław Michnikowski czy Wojciech Siemion. O organizacji szkoły pisał w „Kamenie” Mirosław Derecki:
W końcu kwietnia 1945 r. ogłoszono zapisy do egzaminów, kilka dni później lubelska Szkoła Dramatyczna rozpoczęła swoją działalność. Była to szkoła prywatna, otrzymująca jakieś tam bliżej nieokreślone zapomogi finansowe Ministerstwa Kultury i Sztuki, opierająca swoją działalność nie na pieniądzach, ale na zapale i zaangażowaniu uczniów i nauczycieli. Na pierwszy kurs przyjęto pięćdziesięciu uczniów, wśród nich znalazła się Maria Górecka i Wiesław Michnikowski, grywający już zresztą niewielkie rólki w lubelskich teatrach. Dyrektorem szkoły został Konrad Borowski, jego zastępcą i kierownikiem administracyjnym Eleonora Frenkiel – Ossowska. W skład grona wykładowców wchodzili praktycy, wywodzący się z zespołu Teatru Miejskiego, a dla przedmiotów teoretycznych głównie wykładowcy Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Szkoła nie pobierała żadnych opłat od uczniów, profesorowie kontentowali się symbolicznymi raczej pensjami.
Gustawa Błońska wykładała reżyserię, ćwiczenia z prozy prowadziła Irena Ładosiówna, z wiersza, dykcji i głosu - Eleonora Frenkiel – Ossowska. Stanisława Szeligowska wykładała muzykologię, Maria Grodzka prowadziła zajęcia z plastyki ruchu i rytmiki. Fonetyką zajmowała się Maria Dłuska, a Jerzy Torończyk – kostiumologię i scenografię. Poza nimi wymienić należy Karola Borowskiego, Antoniego Różyckiego i – w okresie późniejszym – Maksymiliana Chmielarczyka. Wielką uwagę przywiązywano do zajęć teoretycznych, mających dać słuchaczom szeroką wiedzę humanistyczną. Stefan Kawyn prowadził wykłady z dramatu polskiego i literatury polskiej, Kalikst Morawski z literatury powszechnej i historii teatru; Maksymilian Morelowski z historii sztuki; z psychologii i filozofii ks. Pastuszko. Języka francuskiego uczyła żona Kaliksta Morawskiego. Później do grona wykładowców – praktyków dołączyła jeszcze reżyserka Zofia Modrzewska. Jak wspomina Bohdan Bernat, ówczesny wiceprzewodniczący Lubelskiego AZS-u, dyrekcja szkoły zwróciła się do niego o pomoc w zorganizowaniu lekcji szermierki, które prowadził jednak przez bardzo krótki okres – wychowawca wielu pokoleń lubelskich szermierzy, trener Janiszewski.
Zajęcia odbywały się dwa razy dziennie: od 8.00 do 12.00 i od 16.00 do późnych godzin wieczornych. Większość prowadzono w mieszkaniu przy ul. Zielnej, ale korzystano również z innych pomieszczeń. Np. w pewnym okresie w swoim mieszkaniu przy ulicy Granicznej (tam, gdzie obecnie mieści się Lubelski Oddział ZLP), prowadził wykłady z estetyki Józef Nikodem Kłosowski. Lekcje gimnastyki odbywały się w sali gimnazjum im. Jana Zamojskiego przy ulicy Ogrodowej. (...) Z rozwojem wyższego szkolnictwa teatralnego w Polsce lubelska Szkoła Dramatyczna zaczęła się powoli chylić ku upadkowi. Młodzi szukali miejsca w szkołach dających dyplom, zlokalizowanych w miastach, gdzie coraz bujniej rozwijało się życie teatralne i gdzie… było łatwiej o pracę. Ostatni słuchacze zdawali w 1949r., pośpiesznie egzaminy eksternistyczne, wśród nich Stanisław Olejniarik. Siemion, Czechowicz studiowali już w Warszawie pod okiem Zelwerowicza. W sumie lubelska Szkoła Teatralna wykształciła około 30 aktorów.
W 1950 r. utworzono na miejscu Szkoły Dramatycznej Państwową Szkołę dla Instruktorów Teatru Ochotniczego. Szkoła działała dwa lata, a jej dyrektorem Była Eleonora Frenkiel – Ossowska. (czytaj więcej <<)
Teatr im. Juliusza Osterwy (od roku 1949)
Do 1949 roku lubelski teatr prowadził działalność jako Teatr Miejski. W 1949, razem z przejściem pod mecenat państwa, przyjął imię zmarłego w 1947 roku Juliusza Osterwy – znakomitego aktora i twórcy legendarnego zespołu Reduta. W ciągu półwiecznej działalności teatrem Osterwy kierowali: Jerzy Ukleja (1952-54), Wiktor Biegański (1954-55), Zdzisław Lorenowicz i Wanda Laskowska (1955-58), Jerzy Torończyk (1958-71), Kazimierz Braun (1971-74), Antoni Niemczynowski (1975), Zbigniew Sztejman (1976-80), Ignacy Gogolewski (1980-85), Andrzej Rozhin (1985-93), Cezary Karpiński (1993-2000), i – Krzysztof Torończyk oraz Krzysztof Babicki (dyrektor artystyczny) (od 2000). W historii sceny przy ulicy Narutowicza nie brakowało wybitnych aktorskich kreacji: Jacka Woszczerowicza, Maksymiliana Chmielarczyka, Czesława Wołłejki, Jana Kreczmara, Leona Gołębiowskiego, Teresy Lassoty, Stanisława Mikulskiego, Haliny i Jana Machulskich, Jana Świderskiego, Adama Hanuszkiewicza. Tutaj swoją aktorska karierę drogę rozpoczynali: Henryk Bista, Wiesław Michnikowski, Zofia Kucówna, Henryk Bąk. Reżyserowali tutaj artyści tej miary co: Irena Babel, Jan Świderski, Jan Kreczmar, Jerzy Rakowiecki, Jerzy Goliński, Józef Słotwiński, Zofia Modrzewska, Lidia Zamkow, Jan Maciejowski, Józef Gruda, Helmut Kajzar, Adam Hanuszkiewicz, Ignacy Gogolewski, Kazimierz Braun. Kolejne dyrekcje podejmowały (mniej lub bardziej udane) próby osiągnięcia i utrzymania wysokiego poziomu artystycznego. Dobrym przykładem jest trzynastoletnia, najdłuższa jak do tej pory, kadencja Jerzego Torończyka (wybitnego i bardzo doświadczonego scenografa, który w Lublinie zrealizował ponad 130 projektów), która zapisała się w historii mądrą polityką otwartości: w latach 1958-71 swoje prace zrealizowało w Lublinie ponad trzydziestu reżyserów, powołana została mała scena „Reduta” , na której pokazywano młodą dramaturgię współczesną, sztuki reżyserowali także aktorzy. Za czasów Jerzego Torończyka rozpoczynał w Lublinie działalność Kazimierz Braun, dzięki któremu lubelski teatr im. Osterwy pojawia się na listach znaczących powojennych inscenizacji (słuchaj <<).
Profil artystyczny Teatru im. J. Osterwy
Teatr imienia Juliusza Osterwy jest jedynym w Lublinie teatrem dramatycznym i repertuarowym. W określeniach tych zawierają się podstawowe zasady funkcjonowania: teatr wystawia inscenizacje klasycznego i współczesnego dramatu, a rytm jego pracy podporządkowany jest zaplanowanemu przez dyrektora i kierownika literackiego repertuarowi. Państwowy mecenas wymaga od teatru realizacji w kolejnych sezonach (od września do czerwca) określonej ilości premier. Kilka razy w tygodniu teatr gra również pozostające w repertuarze sztuki przygotowane podczas poprzednich sezonów. Na dobór repertuaru znacząco wpływa fakt, że na terenie lubelskim teatr Osterwy jako jedyny realizuje profil dramaturgiczny. Dlatego repertuar jego jest za każdym razem wynikiem kompromisu, próbą wyważenia proporcji pomiędzy kontrowersyjnymi niekiedy prezentacjami współczesnej dramaturgii, prac reżyserów młodszego pokolenia, a – unikającymi ryzyka artystycznego eksperymentu realizacjami klasyków dramatu, zainscenizowanymi w sposób przystępny, i przeznaczonymi dla jak najszerszego grona publiczności.
Statystyka premier teatru Osterwy pokazuje, że jego kolejne dyrekcje najczęściej decydowały się na politykę repertuarową wychodzącą od teatralnej tradycji, opartą na pozycjach klasycznych i wielokrotnie sprawdzonych. Dlatego na lubelskiej scenie najczęściej grane były sztuki takich autorów jak: Aleksander Fredro, Juliusza Słowacki, Gabriela Zapolska, dość często pojawiał się repertuar popularny, niegrzeszące wysokim poziomem literackim farsy, burleski czy komedyjki – co spotykało się niekiedy z negatywnymi opiniami krytyki (czytaj więcej <<). Obecna dyrekcja, wychodząc z założenia, że lubelska publiczność potrzebuje przede wszystkim teatru znakomitej klasyki i bardzo dobrej rozrywki, również realizuje podobny program. Na taki stan rzeczy ma wpływ także i fakt, że jedyny w mieście teatr dramatyczny chce wypełniać również i misję edukacyjną – najczęściej to tutaj młodzież (nie tylko z Lublina, często z bliższych i dalszych okolic) po raz pierwszy spotyka się z teatrem.
Literatura:
Bechczyc-Rudnicka M., Godziny osobliwe, Lublin 1966.
Bechczyc-Rudnicka M., (red.) Teatr lubelski (1944-1964). Materiały pamiątkowe, pod red., Lublin 1964.
Bechczyc-Rudnicka M., Uchylanie masek, Lublin 1974.
Gerlecka R., Lata 1864-1905, [w:] Aleksandrowicz A., Gerlecka R., Śladkowski W., Tworek S., (red.) Z przeszłości kulturalnej Lubelszczyzny, Lublin 1978.
Gzella Al. L. (red.), Jego siła nas urzekła… Szkice i wspomnienia z dziejów lubelskiego teatru, Lublin 1985.
Kruk S., Teatr Miejski w Lublinie 1918-1939, Lublin 1997.
Kruk S., Życie teatralne w Lublinie. 1782-1918, Lublin 1982.
http://teatr.lublin.pl/historia.php
Przypisy
[1] Kruk S., Życie teatralne w Lublinie. 1782-1918, Lublin 1982.
[2] Kruk S., Teatr Miejski w Lublinie 1918-1939, Lublin 1997.
[3] http://teatr.lublin.pl/historia.php
Opracował Grzegorz Kondrasiuk |
