W historii widowisk w Lublinie wielokrotnie zmieniały się miejsca, gdzie prezentowana była sztuka teatralna. Plenery, budynki adaptowane, wreszcie gmachy teatralne – spójrzmy na mapę historycznych i dzisiejszych miejsc teatralnych Lublina. 

Teatr szkolny jezuitów

Od końca XVI do drugiej połowy XVIII wieku w gmachu jezuickim przy placu katedralnym działał teatr kolegium jezuickiego. Sala teatralna – jak podają źródła – szeroka o ośmiu oknach, wychodzących na Jezuicką, mieściła się na drugim piętrze i przystosowana była do odgrywania dużych przedstawień o rozbudowanej, barokowej widowiskowości (czytaj więcej <<).

Komedialnia na Korcach

Pierwszą lubelską sceną dla zawodowych aktorów była tzw. „Komedialnia na Korcach”, pod dzisiejszym adresem Królewska 3 (dawna ulica Korce). Zachował się dokument, w którym napisano: Aktorowie narodowi od roku 1784 do Lublina zjechawszy i z miastem ułożywszy się (...) pustą ruderę od szlachetnego niegdyś Jana Makarewicza, prezydenta lubelskiego, najęli, a z tych pustek własnym kosztem i pozaciąganymi od miasta długami do kilkunastu tysięcy na przykrycie dachem, zrobienie teatru, (...) sprawienie dekoracji i blejtramów, skupienie papierów do oper i komedii służących, tenże teatr i w nim loże wystawili ^[1].  Kajetan Koźmian opisuje „Komedialnię na Korcach” jako teatr szczupły wprawdzie i nie tynkowany, z lożami, lecz bez galerii, gdyż liberii [służby] i pospólstwa do niego nie wpuszczano. Mógł on pomieścić 300 osób. Według ówczesnej normy na parterze były miejsca „stojące” – dla mniej utytułowanej i uboższej części widowni, natomiast znajdujące się powyżej loże (z miejscami siedzącymi) przeznaczone były dla możniejszych widzów. Śmiałe przedsięwzięcie aktorskiej spółki nie miało niestety zbyt szczęśliwego losu – aktorzy popadli w długi (rada miejska wyznaczyła nawet kuratora, który po każdym przedstawieniu zabierał część dochodów), a budynek spłonął w wielkim pożarze Starego Miasta i okolic w 1803 roku (czytaj więcej <<).

Teatr Łukasza Rodakiewicza

W 1822 roku, na rogu ulic Dominikańskiej i Jezuickiej powstał pierwszy w Lublinie gmach od początku przeznaczony do celów teatralnych. Była to prywatna inwestycja budowniczego miejskiego, oficer księcia Józefa Poniatowskiego – Łukasza Rodakiewicza, który był również autorem projektu budynku. Pierwotnie widownia podzielona była na cztery kondygnacje: parter, dwa piętra lóż i galerię (tzw. jaskółkę) i mogła pomieścić 334 widzów. Teatr kilkakrotnie przebudowywano, m. in. zmniejszając liczbę kondygnacji do trzech, modernizując oświetlenie - z olejnego na naftowe, gazowe, w końcu – na elektryczne. Pod koniec XIX wieku teatr (któremu zostaje nadana nazwa „Teatr Rozmaitości”) odziedziczyła rodzina Makowskich. W 1899 odbył się tu pierwszy w Lublinie pokaz kinematografu, a od 1907 roku stałą działalność rozpoczyna kino – „Théâtre Optique Parisien” (słuchaj  ). Po wojnie, aż do lat osiemdziesiątych, funkcjonowało tutaj kino „Staromiejskie”, a budynek ulegał stopniowej dewastacji. W 1993 roku w zrujnowanym gmachu wybuchł pożar. Jeden z najstarszych polskich teatrów publicznych, nazywany dziś Teatrem Starym, wciąż czeka na odbudowę (czytaj więcej <<).

Teatr im. J. Osterwy

W latach 1884-86 Lublin wzbogacił się o nowy gmach teatralny, który do dziś służy lubelskiej widowni (obecnie jest siedzibą Teatru im. J. Osterwy). Otwarty 6 II 1886 roku Teatr Wielki (taka nazwa obowiązywała do 1921 roku) powstał z inicjatywy „Spółki Cywilnej Teatr Lubelski”, zawiązanej przez lubelskich przemysłowców i ziemian (m. in. z rodzin Fricków i Vetterów). Teatr wybudowano przy ulicy Namiestnikowskiej (dziś Narutowicza), według projektu Karola Kozłowskiego. Był to nareszcie reprezentacyjny, elegancki i na tamte czasy bardzo nowoczesny budynek teatralny. Z okazałego westibulu osobne korytarze prowadziły na parter i trzy piętra widowni, która mogła zmieścić 671 widzów. Uwagę zwracały dekoracje wnętrz: loże ozdobiono sztukateriami, na ścianach umieszczono medaliony z postaciami i godłami sztuk pięknych, kurtyna przedstawiała widok na Bramę Krakowską. Oświetlenie zapewniał żyrandol gazowy o czterdziestu płomieniach. Pomiędzy sceną i widownią umieszczony był kanał dla orkiestry. Gmach przy ulicy Namiestnikowskiej miał swoje lepsze i gorsze lata, przechodził remonty i modernizacje (m. in. w latach 1896, 1921). Bywało i tak, że z powodu złego stanu technicznego i niskiej frekwencji jego działalność była zawieszana. W 1921 roku teatr, który przeszedł pod opiekę miasta, zmienił nazwę na Teatr Miejski. W czasie wojny grał w nim niemiecki zespół. 12 sierpnia 1944 roku był miejscem pierwszej, historycznej premiery w odradzającym się polskim teatrze: „Moralności pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, w reżyserii Ireny Ładosiównej. W latach 1944-45 w gmachu lubelskiego teatru grał Teatr Wojska Polskiego. W 1949 roku lubelski teatr przyjął imię twórcy Reduty – Juliusza Osterwy (czytaj więcej <<).

„Chatka Żaka”

W 1965 roku na rozbudowującym się miasteczku uniwersyteckim powstało Akademickie Centrum Kultury „Chatka Żaka”. W jego sali widowiskowej (w chwili powstania najnowocześniej wyposażonej w mieście) zaczynały pracę znane lubelskie teatry studenckie: Gong 2, Grupa Chwilowa, Provisorium i Scena 6; odbywały się ważne festiwale: Lubelska Wiosna Teatralna i Konfrontacje Młodego Teatru, rozkwitała kultura studencka. Do dziś działa tu ambitne kino studyjne „Chatka Żaka” i DKF „Bariera” (czytaj więcej <<).

Teatr w Budowie

Nie należy do optymistycznych historia najmłodszego lubelskiego budynku teatralnego, zwanego Teatrem w Budowie, który znajduje się w centrum miasta, pomiędzy Alejami Racławickimi i ulicą Skłodowskiej. U jej początku stała wizja Kazimierza Brauna (ówczesnego dyrektora Teatru im. Osterwy), któremu udało się przekonać władze do swojego pomysłu na teatr prosty, skromny i niezbyt kosztowny; ze zmienną przestrzenią, którą można było kształtować na wiele różnych sposobów; który umożliwiałby aranżowanie każdego spektaklu w różnorodny sposób. Niestety – względy propagandowe i gigantomania PRL-owskich planistów „wzbogaciły” pierwotny projekt: zdecydowano o centralizacji, połączeniu dwóch instytucji: teatru i filharmonii. W olbrzymim gmachu o topornej sylwetce, obciążoną w dodatku przytłaczającą fasadą (projekt Stanisława Bieńkuńskiego) na planowanych czterech scenach spektakle i koncerty miała oglądać ponad dwutysięczna widownia. Budowa rozpoczęła się w 1974 roku, i chociaż termin zakończenia prac wyznaczono na rok 1976 – trwa do dziś. Z powodu olbrzymich kosztów przedsięwzięcia wstrzymano pracę nad tym skrzydłem gmachu (widocznym od Alei Racławickich), które miało pomieścić główną scenę. Od 2000 roku gospodarzem świeżo wykończonej części Teatru w Budowie jest Teatr Muzyczny, oprócz jego sceny w budynku znajduje się też sala koncertowa Filharmonii Lubelskiej. W ten sposób zakończyły się 50-letnie kłopoty lokalowe Teatru Muzycznego, który przez powojenne lata kilkakrotnie zmieniał lokum, grając m. in. w Garnizonowym Klubie Oficera przy ulicy Żwirki i Wigury oraz w Domu Kultury Kolejarza przy ul. Kunickiego.

Teatry ogródkowe

Lubelska widownia miała do dyspozycji również i tzw. teatry letnie – ogródkowe. Zwyczajowo gościły one przedstawienia „lżejszej” muzy: rewie, operetki, wodewile, i bynajmniej nie wystrzegały się takich form popularnej rozrywki jak na przykład przedstawienia cyrkowe. Od 1870 roku do lat trzydziestych XX wieku istniały w Lublinie co najmniej trzy takie teatry (czytaj więcej <<, popatrz <<).

Sceny w budynkach adaptowanych, miejsca plenerowe

Przegląd adresów ważnych dla życia teatralnego w Lublinie byłby niepełny bez uwzględnienia scen, które znajdują się we wnętrzach zaadaptowanych, „pozyskanych” dla teatru. Niekiedy są to miejsca o wspaniałej tradycji, czasami – nieco dla teatru egzotyczne. Od 1954 roku w jednym ze skrzydeł klasztoru dominikanów siedzibę swoją ma Teatr im. H. Ch. Andersena. Jest to chyba najładniej położony spośród lubelskich teatrów, ze skarpy przed budynkiem podziwiać można piękną panoramę miasta. W Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (również i jego budynek miasto zawdzięcza dominikanom, później mieściły się tam koszary wojsk austriackich i rosyjskich) pokazuje swoje przedstawienia Scena Plastyczna KUL. Aula na parterze starego budynku uczelni stała się dla Leszka Mądzika miejscem eksperymentów nad aranżacją przestrzeni teatralnej, która w kolejnych spektaklach „zagarnia” widzów chyba na wszystkie możliwe sposoby. Ośrodek Praktyk Teatralnych Gardzienice (w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych prezentujący swoje dokonania podczas wędrówek po wsiach wschodniej Polski) osiadł w Gardzienicach – wsi leżącej nieopodal Piask, i prowadzi działalność w wyremontowanych zabudowaniach dawnego pałacu. W sali teatralnej urządzonej w dawnym klasztorze sióstr Wizytek przy ulicy Peowiaków (obecnie gospodarzem budynku jest Centrum Kultury) swoje przedstawienia gra Teatr Provisorium i Kompania Teatr, tu także bije serce dwóch ważnych lubelskich wydarzeń teatralnych: Międzynarodowego Festiwalu Konfrontacje Teatralne i Lubelskich Spotkań Teatrów Tańca. Festiwalowe prezentacje odbywają się nie tylko w „tradycyjnych” salach, ale i na przykład w... hali lubelskiego „Polmosu”. Trudno nie wspomnieć i o teatralnych widowiskach plenerowych, co roku, przy okazji „Konfrontacji” zawłaszczających ulice Starego Miasta, Plac Zamkowy, Plac Litewski, niekiedy z olbrzymim sukcesem frekwencyjnym – „uliczną” widownią liczoną w tysiącach. 

Literatura

- Braun K., Przestrzeń teatralna, Warszawa 1982.
- Braun K., Wobec przestrzeni teatralnej [w:] Tyszka J. (red.), Teatr w miejscach nieteatralnych, Poznań 1998
- Gzella Al. L. (red.), Jego siła nas urzekła… Szkice i wspomnienia z dziejów lubelskiego teatru, Lublin 1985.
- Kruk S., Teatr Miejski w Lublinie 1918-1939, Lublin 1997.

- Kruk S., Życie teatralne w Lublinie. 1782-1918, Lublin 1982.

Przypisy

^{[1] Gawroński L., Początki sceny lubelskiej w XVIII wieku, [w:] Gzella Al. L. (red.), Jego siła nas urzekła… Szkice i wspomnienia za dziejów lubelskiego teatru, Lublin 1985}.

http://www.teatrmuzyczny.pl

http://www.teatrosterwy.pl/

www.teatrandersena.pl

Opracował Grzegorz Kondrasiuk